ΟΙ ΛΕΞΕΙΣ ΠΟΥ ΜΑΣ ΚΑΤΟΙΚΟΥΝ

Υπάρχουν λέξεις που χρησιμοποιούμε χωρίς να σκεφτόμαστε από πού έρχονται. Τις ακούσαμε πρώτα από τους άλλους. Κάποιες επιστρέφουν στον λόγο μας, επιμένουν, αλλάζουν θέση — και κάποιες φορές λένε περισσότερα απ’ όσα σκοπεύαμε να πούμε.

Μιλάμε με λέξεις που δεν επιλέξαμε εμείς. Τις μάθαμε μέσα στις σχέσεις μας με τους άλλους — στην οικογένεια, στο σχολείο, στις πρώτες εμπειρίες της ζωής. Και μαζί με τη σημασία τους, οι λέξεις αυτές μπορεί να κουβαλούν κάτι από τον τρόπο με τον οποίο ειπώθηκαν, από εκείνον που τις είπε, από τη θέση που είχαν μέσα στην ιστορία μας.

Στην Ψυχανάλυση, ο λόγος δεν είναι απλώς ένα μέσο για να περιγράψει κανείς όσα ήδη γνωρίζει για τον εαυτό του. Μέσα σε αυτόν μπορεί να εμφανιστεί κάτι που δεν είχε σχεδιαστεί: μια παραδρομή, μια φράση που διακόπτεται, μια λέξη που επανέρχεται.

Ο Freud αναγνώρισε σε τέτοιες στιγμές τη λειτουργία του ασυνείδητου. Ο Lacan έδωσε ιδιαίτερη έμφαση στη σχέση του ασυνείδητου με τη γλώσσα: στο γεγονός ότι μέσα σε αυτό που λέμε μπορεί να ακουστεί κάτι πέρα από την πρόθεσή μας.

Γι’ αυτό η αναλυτική ακρόαση στρέφεται και στον τρόπο με τον οποίο μιλά κανείς. Στις λέξεις που επιλέγονται, στις συνδέσεις που προκύπτουν, στα σημεία όπου η αφήγηση αλλάζει κατεύθυνση.

Μερικές φορές μια γνώριμη λέξη ακούγεται ξαφνικά αλλιώς. Μια άλλη συνδέεται με κάτι που μέχρι τότε έμοιαζε άσχετο. Και μαζί με τη λέξη μπορεί να μετακινηθεί κάτι από τον τρόπο με τον οποίο κάποιος αφηγείται την ιστορία του.

Οι λέξεις που μας κατοικούν είναι δεμένες με πρόσωπα, στιγμές και τρόπους με τους οποίους μάθαμε να μιλάμε για τον εαυτό μας και τους άλλους. Κάποιες χάνονται, άλλες αλλάζουν, κάποιες επιμένουν να επιστρέφουν.

Η αναλυτική εργασία δεν επιχειρεί να τις αντικαταστήσει με άλλες. Επιτρέπει να ακουστεί διαφορετικά ο τρόπος με τον οποίο έχουν πάρει θέση στον λόγο μας — και μαζί του, ίσως, να μετακινηθεί κάτι από τη θέση που έχουμε απέναντί τους.